Việt Nam có thể học hỏi nhiều kinh nghiệm quý báu từ “Vạn Lý Trường Thành Xanh” (Chương trình Rừng phòng hộ Tam Bắc - Three-North Shelter Forest Program) của Trung Quốc, dù hai nước có điều kiện khí hậu, địa hình và vấn đề môi trường khác nhau.

Trung Quốc tập trung chống sa mạc hóa ở vùng khô hạn phía Bắc, còn Việt Nam chủ yếu đối phó với thoái hóa đất, xói mòn, sa mạc hóa ven biển, xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu (hạn hán, lũ lụt).

1. Lập kế hoạch dài hạn, kiên trì và quy mô lớn

• Trung Quốc khởi động dự án từ 1978, dự kiến hoàn thành 2050 (hơn 70 năm), chia thành nhiều giai đoạn rõ ràng. Họ không ngừng điều chỉnh dựa trên thất bại ban đầu (nhiều cây chết do chọn giống sai).

• Bài học cho Việt Nam: Các chương trình trồng rừng hiện nay (như Chương trình Phát triển Lâm nghiệp Bền vững) cần cam kết dài hạn hơn, tránh ngắn hạn theo dự án. Việt Nam đã có độ che phủ rừng tăng tốt (khoảng 42%), nhưng cần duy trì và nâng chất lượng rừng phòng hộ đầu nguồn, ven biển.

2. Kết hợp kỹ thuật sinh học, cơ học và công nghệ hiện đại

• Trung Quốc dùng lưới checkerboard (ô caro rơm) để cố định cát, trồng loài cây chịu hạn (dương, saxaul, sea buckthorn), tưới tiết kiệm, drone/gieo hạt máy bay, robot trồng cây, và gần đây kết hợp pin mặt trời với kiểm soát cát.

• Áp dụng cho Việt Nam:

  • Rừng ngập mặn ven biển (đồng bằng sông Cửu Long, ven biển miền Trung) có thể dùng kỹ thuật cố định bùn cát kết hợp cây bản địa.

  • Sử dụng công nghệ giám sát vệ tinh, AI theo dõi thoái hóa đất.

  • Kết hợp năng lượng tái tạo (pin mặt trời) ở vùng khô hạn Tây Nguyên hoặc ven biển để hỗ trợ tưới và sinh kế.

3. Chọn giống phù hợp và tiếp cận hệ sinh thái toàn diện

• Ban đầu Trung Quốc thất bại vì trồng đơn loài, sau chuyển sang loài bản địa + cây bụi + cỏ, tạo “mosaic” (mô hình đa lớp) để bền vững hơn.

• Bài học: Việt Nam nên ưu tiên cây bản địa (lim, sến, táu, keo lai chọn lọc, các loài ngập mặn) thay vì chỉ keo, bạch đàn đơn thuần. Phục hồi rừng không chỉ trồng cây mà kết hợp giữ nước, cải tạo đất, bảo tồn đa dạng sinh học.

4. Kết hợp sinh kế cộng đồng và cơ chế khuyến khích

• Trung Quốc cho dân địa phương hưởng lợi (trợ cấp, thu nhập từ lâm sản, nông lâm kết hợp), biến người dân thành chủ thể bảo vệ rừng.

• Áp dụng: Mở rộng chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) ở Việt Nam, hỗ trợ nông dân trồng cây đa mục đích (cây ăn quả, dược liệu, chăn nuôi dưới tán rừng). Mô hình “rừng vô dụng hóa mỏ vàng xanh” ở một số nơi Trung Quốc cho thấy kinh tế từ rừng quan trọng để người dân không phá rừng.

5. Quản lý nhà nước mạnh, phối hợp liên ngành và học hỏi từ sai lầm

• Trung Quốc có sự chỉ đạo tập trung, đầu tư lớn, giám sát chặt chẽ và công khai điều chỉnh khi có vấn đề (như tiêu thụ nước ngầm quá mức).

• Bài học cho Việt Nam: Tăng phối hợp giữa các bộ (Nông nghiệp, Tài nguyên Môi trường, Khoa học Công nghệ), đầu tư nghiên cứu ứng dụng, và theo dõi dài hạn tác động (không chỉ số lượng cây trồng mà chất lượng hệ sinh thái). Tránh rủi ro “xanh hóa” gây mất cân bằng nước ở vùng khô.

Thách thức khi áp dụng

• Việt Nam có khí hậu nhiệt đới ẩm hơn, nhiều đồi núi, nên không copy trực tiếp mà thích nghi địa phương.

• Một số nghiên cứu quốc tế chỉ ra dự án Trung Quốc có mặt trái (tiêu thụ nước lớn, một số khu vực cây chết), nên Việt Nam cần cân bằng sinh thái - kinh tế.

Tóm lại, bài học lớn nhất là tư duy dài hạn, khoa học, kết hợp con người và công nghệ, lấy cộng đồng làm trung tâm. Việt Nam đang có nền tảng tốt (tăng che phủ rừng nhanh), nếu áp dụng sáng tạo kinh nghiệm Trung Quốc sẽ đẩy mạnh hơn Chương trình chống sa mạc hóa quốc gia, góp phần vào mục tiêu Net Zero và phát triển bền vững. Nhiều chuyên gia khuyến nghị tăng hợp tác Việt - Trung trong lĩnh vực lâm nghiệp và chống thoái hóa đất để trao đổi cụ thể hơn.